Γυμνασίων γυμνάσματα – Της Αγγελικής Κοτταρίδη

 

Είδα πόσο ενδιαφέρον δείξατε για το γυμνάσιο της Μίεζας και σκέφτομαι ότι αξίζει να μείνουμε ακόμη λίγο στο θέμα, γιατί πραγματικά το "Γυμνάσιον" ως θεσμός αλλά (από το β΄ μισό του 4ου αι. π.Χ. και εξής) και ως αρχιτεκτονικό συγκρότημα ήταν σημείο αναφοράς του ελληνικού τρόπου ζωής για τον αρχαίο κόσμο, αφού σε αυτό παίδες, έφηβοι και νέοι μάθαιναν το 'ευ αγωνίζεσθαι' και την τέχνη του πολέμου, αλλά και τα γράμματα και τις τέχνες της ειρήνης και διδάσκονταν μουσική, ποίηση, φιλοσοφία, επιστήμες...

Από την στιγμή που συστηματοποιούνται οι λειτουργίες και οργανώνεται αρχιτεκτονικά η μορφή του η μεγάλη στοά, ο ξυστός, που έχει μήκος όσο ένα στάδιο, η παλαίστρα με την περίστυλη αυλή, οι χώροι για την προετοιμασία και το λουτρό των αθλούμενων, οι χώροι διδασκαλίας, αλλά και των κοινών γευμάτων γίνονται απαραίτητα συστατικά στοιχεία των συγκροτημάτων των γυμνασίων, τα οποία μπορούν να συνδυάζονται με στάδια, ωδεία και θέατρα.

Στις φωτογραφίες η παλαίστρα και το γυμνάσιο της Ολυμπίας, το μόνο που γνωρίζουμε ως τώρα να αντιστοιχεί σε μέγεθος με το γυμνάσιο που δημιούργησε ο Φίλιππος Β΄(359-336 π.Χ.) στην Μίεζα, αλλά είναι νεότερα από το μακεδονικό συγκρότημα (3ος, 2ος αι. π.Χ.), επίσης η παλαίστρα (περίπου το 1/4 σε μέγεθος της παλαίστρας της Μίεζας) και το γυμνάσιο με στάδιο της Μεσσήνης.

Τα πελοποννησιακά μνημεία είναι ανασκαμμένα και αναστηλωμένα, στο μακεδονικό μένει να ολοκληρωθεί η ανασκαφή και να προχωρήσει η συντήρηση-αναστήλωση των καταλοίπων του.

Βέβαια εδώ, όπως φαίνεται ως τώρα, δεν σώζονται τόσο πολλά αρχιτεκτονικά μέλη, αλλά υπάρχουν ψηφιδωτά και αρκετά στοιχεία κιόνων που θα μπορούσαν να βοηθήσουν να αποσαφηνιστεί η εικόνα, ενώ τίποτα δεν αποκλείει να βρεθούν πολλά ακόμη στοιχεία στην ανασκαφή που θα γίνει.

Ως προς τις αντιρρήσεις που εκφράστηκαν με αναρτήσεις στο φβ από μερικούς Ναουσαίους και λοιπούς 'πρόθυμους' για την αποσυσχέτιση της 'Σχολής του Αριστοτέλη', δηλ. του βασιλικού Γυμνασίου της Μίεζας από τα κατάλοιπα του Νυμφαίου-αρχαίου λατομείου στα Ισβόρια, προφανώς και δεν θα αντιδικήσω μαζί τους, γιατί από ό,τι είδα (πέρα από το 'ανοίκειο' χαρακτηρισμών που αντιπαρέρχομαι) καταφανώς αγνοούν και τί είναι ένα αρχαίο γυμνάσιο, αλλά και πώς φαίνεται ένα αρχαίο λατομείο.... Και προφανώς δεν είναι υποχρεωμένοι να το γνωρίζουν, ούτε βέβαια και να παρακολουθούν την σχετική έρευνα, εφ' όσον δεν είναι αρχαιολόγοι ούτε ιστορικοί της αρχιτεκτονικής, ωστόσο δεν μπορώ να μην 'θαυμάσω' την όψιμη 'αγωνία' κάποιων πρώην αυτοδιοικητικών που μοιάζουν έτοιμοι να ηγηθούν σταυροφορίας μην τυχόν και τους πάρει κανείς τα "ιερά και τα όσια" (βλ. 'νταμάρι' στη 'Σχολή του Αριστοτέλη'!!!) και φυσικά να επισημάνω ότι η ΕΦΑ Ημαθίας, μέσα μάλιστα στην πανδημία, φρόντισε όσο ποτέ πριν τον αρχαιολογικό χώρο του Νυμφαίου με την δημιουργία ασφαλών και αισθητικά άψογων διαδρομών και καθιστικού για τους επισκέπτες, με τοποθέτηση αναβαθμισμένου εποπτικού υλικού, με κατά το δυνατόν μόνιμη φύλαξη κλπ.....

Για μας οι αρχαιολογικοί χώροι και τα μνημεία είναι άξια προστασίας και ανάδειξης, ανεξάρτητα από τους κρατούντες αστικούς μύθους.

Ανεξάρτητα λοιπόν από τις μικροπολιτικές σκοπιμότητες ορισμένων 'κραυγών', το βέβαιο είναι ότι όχι μόνον κανείς δεν πρόκειται να πάρει από την Νάουσα το ειδυλλιακό Νυμφαίο, αλλά αντίθετα η δική μας έρευνα της προσθέτει ένα συγκλονιστικό αρχαίο οικοδομικό συγκρότημα, αντίστοιχο ή και υπέρτερο σε σημασία από τα συνομόλογα του πελοποννησιακά μνημεία που, όταν αναδειχτεί, θα μπορεί να σταθεί επάξια δίπλα στο ανάκτορο των Αιγών.

Στην δική μας επιστήμη που υπηρετεί την μνήμη, αντίθετα από ότι ενδεχομένως συμβαίνει σε χώρους που στηρίζονται στον πρόσκαιρο εντυπωσιασμό, η ΑΛΗΘΕΙΑ είναι πάντα το ζητούμενο!....

Και μερικά επί της ουσίας: η εξέλιξη της έρευνας και η ανατροπή καθεστηκυιών απόψεων, όταν υπάρχουν νέα δεδομένα (τα ανασκαφικά ευρήματα είναι συνήθως τέτοια) αποτελεί αυτήν καθαυτήν την ουσία της επιστημονικής διαδικασίας και η αρχαιολογία είναι επιστήμη με ορισμένη μεθοδολογία και κανόνες.

Όταν ο Φ. Πέτσας στις αρχές της δεκαετίας του εξήντα συσχέτισε τα κατάλοιπα που είδε στα Ισβόρια με το χωρίο του Πλούταρχου, η έρευνα για την αρχιτεκτονική των αρχαίων γυμνασίων ήταν ακόμη στα σπάργανα και σίγουρα δεν μπορούσε να ξέρει αυτά που γνωρίζουμε εμείς μετά από εξήντα χρόνια, το δικό του κύδος είναι η ταύτιση του χώρου με την αρχαία Μίεζα που ενισχύθηκε και αποδείχτηκε και επιγραφικά στα χρόνια που ακολούθησαν.

Η ανασκαφή στα κατάλοιπα του μεγάλου δημόσιου συγκροτήματος που ταυτίζεται πια με το βασιλικό γυμνάσιο (τα δεδομένα είναι συντριπτικά και η συσχέτιση ξεπερνά τα όρια της υπόθεσης) ξεκίνησε από τον Ι. Τουράτσογλου το 1969 (όταν ο Φ. Πέτσας είχε μετατεθεί στην Πάτρα) και συνεχίστηκε από όλους τους συναδέλφους της ΙΖ΄ΕΠΚΑ που ήταν υπεύθυνοι για την συγκεκριμένη περιοχή μέχρι τις αρχές του 21ου αι.

Μάλιστα είναι χαρακτηριστικό ότι λόγω του τεράστιου μεγέθους του συγκροτήματος και της αποσπασματικότητας των ανασκαφικών τομών άργησε να γίνει αντιληπτό ότι πρόκειται για ένα ενιαίο οικοδομικό συγκρότημα. Σε όλη αυτή την διαδικασία ο Φ. Πέτσας που απεβίωσε το 2004 ουδέποτε ενεπλάκη, αντίθετα με όσα ισχυρίζεται ο κ. Βαλσαμίδης.

Η άποψη ότι πρόκειται για αγορά διατυπώθηκε το 2011 και θεωρούσε δεδομένο ότι το εξαιρετικά εντυπωσιακό και προφανώς δημόσιο συγκρότημα βρίσκεται στο κέντρο της αρχαίας πόλης. Όμως στο πλαίσιο των εργασιών για την ανάδειξη του θεάτρου (2012-2015) βρέθηκαν τάφοι του 4ου αι. π.Χ. στην περιοχή ανάμεσα στο θέατρο και το δημόσιο συγκρότημα. Αυτό σημαίνει ότι βρισκόμαστε οπωσδήποτε έξω από τα όρια της πόλης της εποχής που κατασκευάστηκε το συγκρότημα και αποτελεί, πέρα από διάφορους άλλους που είναι δύσκολο να αναπτύξω εδώ, γιατί προϋποθέτουν εξειδικευμένες γνώσεις, απόλυτο και αναγκαστικό λόγο για να απορριφθεί κατηγορηματικά η ερμηνεία 'αγορά' που ως λειτουργία και χώρος αποτελεί το κεντρικό σημείο αναφοράς και βρίσκεται αναγκαστικά πάντα μέσα στην πόλη.

Αντίθετα τα γυμνάσια είναι κανόνας στα χρόνια αυτά να βρίσκονται κοντά αλλά έξω από τα τείχη των πόλεων. Αυτό είναι ένα πρώτο αλλά όχι το μόνο (βλ. τυπολογία κάτοψης, αναγνωρίσιμες λειτουργίες, μεγέθη κλπ.) στοιχείο που κάνει την συσχέτιση του δημόσιου συγκροτήματος με παλαίστρα και γυμνάσιο όχι απλά υπόθεση, αλλά βεβαιότητα.

 

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ