Ελεύθερνα - Γράφει ο Σίμος Ανδρονίδης

 

Η 'Lamda Development' και το Κοινωφελές Ίδρυμα 'Ιωάννης Σ. Λάτσης,' προχώρησαν σε ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εκδοτικό εγχείρημα, σχετικό με την κυκλοφορία ενός ειδικού τόμου που αναφέρεται στον αρχαιολογικό χώρο της αρχαίας Ελεύθερνας, στην Κρήτη.

 Η έκδοση του παρόντος τόμου που εν προκειμένω, προστίθεται στη σειρά 'Κύκλος των Μουσείων' (που περιλαμβάνει την αναλυτική παρουσίαση αρχαιολογικών χώρων και μουσείων ανά την χώρα), παρουσιάσθηκε την Τρίτη 8 Δεκεμβρίου 2020,  με την συμμετοχή του καθηγητή και πρωτεργάτη της όλης ανασκαφικής προσπάθειας στην αρχαία Ελεύθερνα, Νίκο Σταμπολίδη. 

Και ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό που διέπει το συγκεκριμένο εκδοτικό εγχείρημα, είναι το γεγονός ό,τι ο ίδιος ο καθηγητής Αρχαιολογίας Νίκος Σταμπολίδης καθίσταται αυτός που καθιστά σε μορφή γραπτής αφήγησης τις εμπειρίες του από την ανασκαφική διαδικασία εν συνόλω, εκεί όπου εκεί όπου ο προσωπικός, ή αλλιώς, επιστημονικός χρόνος συναρθρώνεται με τον ιστορικό χρόνο (και την εξέλιξη του), της περιοχής που έχει επιλεγεί για ανασκαφή, παράγοντας 'ποιοτικά αποτελέσματα' που σχετίζονται με το περιεχόμενο της ανασκαφής η οποία εξελίχθηκε στον χρόνο, καθότι διήρκεσε 36 χρόνια.

Και τα 'ποιοτικά αποτελέσματα' για τα οποία και έγινε λόγος, εμπεριέχουν αρχαία θραύσματα, ταφικά μνημεία όπου και λάμβανε χώρα η απόθεση των νεκρών, πλάκες που χρονολογούνται από τον 4ο αιώνα, τα οποία, από κοινού δύνανται να συγκροτήσουν τον κοινωνικό, ιστορικό και αξιακό 'βιό-κοσμο' (με την έννοια ό,τι υπήρξε ζωή) της αρχαίας Ελεύθερνας. 

Ο αρχαιολόγος που με έναν ιδιαίτερο τρόπο μετατρέπεται διαλεκτικά σε συγγραφέα και εκ νέου 'συμμετέχων' στην όλη διαδικασία, προσδιορίζει εκ νέου τους επι-γενόμενους όρους 'απο-κάλυψης' αυτού του αρχαίου 'βιό-κοσμου,' προσδίδοντας στη μνήμη ένα άμεσο και ένα περισσότερο βαθύ περιεχόμενο.

 Άμεσο διότι, η έννοια της μνήμης 'εικονοποιείται' μέσω της ανάδυσης 'κάτι που υπήρχε' σε χασματική μορφή, και από την άλλη, βαθύτερο λόγω του ό,τι στον μακρύ χρόνο των ανασκαφών ή αλλιώς, της ανασκαφικής διαδικασίας, οι αρχικές 'απο-καλύψεις' αποτέλεσαν έναυσμα για την πραγματοποίηση και άλλων εστιασμένων μελετών που έφθαναν βαθύτερα, ανασύροντας στην επιφάνεια ένα υπόστρωμα προϊστορικό και παράλληλα, δι-ιστορικό. 

Στον 'Κύκλο των Μουσείων' του Ιδρύματος Λάτση, το μοτίβο της προσωπικής αφήγησης δεν είναι κάτι το παράδοξο, στο βαθμό όπου αρχαιολόγοι όπως η Άλκηστις Παπαδημητρίου (αρχαιολογικός χώρος των Μυκηνών), προχωρούν στην αναλυτική επεξήγηση των επιμέρους φάσεων της ανασκαφής η οποία νοείται ως 'πείραγμα' της ιστορίας.

Ο Νίκος Σταμπολίδης επιχειρεί να προσδώσει στην δική του αφήγηση χαρακτηριστικά αμεσότητας με επίδικο να καταστήσει έστω και απόσταση κοινωνό τον αναγνώστη του τόμου, σε ένα σημείο όπου ο ίδιος αναγνωρίζει, εντός του κειμένου, το πρόσημο της 'προσφοράς' η οποία και δύναται να μετεξελιχθεί σε 'δώρο,' σε ένα 'δώρο' που δεν μένει στον ίδιο αλλά 'προσφέρεται' και κοινοποιείται. 

Σε αυτό το πλαίσιο, το 'δώρο' κατά τον Νίκο Σταμπολίδη είναι η λεπτομερής καταγραφή της διαδικασίας που ακολουθήθηκε ώστε ο αρχαιολογικός χώρος να έρθει στο φως, και η γνώση που συσσωρεύθηκε να καταστεί προσβάσιμη.

 Έτσι, διαμορφώνεται ένα σχήμα το οποίο εάν ακολουθήσουμε μία εύτακτη σειρά θα μπορούσε να είναι το εξής: 'Γνώση-Αξιοποίηση-Καταγραφή-Απόδοση' σε έναν μοναδικό και συλλογικό τόμο. Το ανασκαφικό 'πράττειν' δεν 'στεγανοποιείται,' αλλά αντιθέτως, προβάλλεται και ως έργο ζωής, με τον αρχαιολογικό χώρο και τα χάσματα του να αναπαρίστανται ως ένα 'δώρο' προς όλους, προϊόν κοπιώδους εργασίας. Με το θραύσμα που καταγράφεται, να λαμβάνει την μορφή λέξης στον τόμο. 

Η αντίληψη που εκφράζει ο επικεφαλής των ανασκαφών στην αρχαία Ελεύθερνα προσεγγίζει την αντίστοιχη του Jacques Derrida στην ανάλυση του για το έργο του Gadamer. Για τον Γάλλο φιλόσοφο, «οι ρωγμές βρίσκονται ήδη μέσα σε ένα κείμενο που εκτείνεται και δίνεται».

Παρομοίως και για τον αρχαιολόγο, οι αρχαιολογικές και ιστορικές ρωγμές «βρίσκονται ήδη μέσα σε ένα κείμενο που εκτείνεται και δίνεται», στον αναγνώστη ή αλλιώς, στους δυνητικούς αναγνώστες, λειτουργώντας και ως σημείο αναφοράς για την αυτή την φορά, όχι 'απο-κάλυψη,' αλλά 'ανακάλυψη' του αρχαιολογικού χώρου και των προεκτάσεων που δύναται να λάβει, από τους πιθανούς αναγνώστες. Το 'δώρο' του (σε μορφή τόμου; ), είναι διάσπαρτο από μικρο-αφηγήσεις συνεργατών του στην ανασκαφική ιστορία που με αυτόν τον τρόπο έστω και έμμεσα υπομνηματίζονται, σημασιοδοτώντας το ό,τι το εγχείρημα της ανασκαφής υπήρξε κατά βάση συλλογικό. 

Ο χώρος με έναν τρόπο εμπρόθετο, 'απο-ιεροποιείται' για να εμβαπτισθεί στα νάματα του καθημερινού και της καθημερινής ζωής, δεν επανεπινοείται αλλά παρουσιάζεται μέσω της θραυσματικής του πραγματικότητας, δίχως 'φλας μπακ' και δίχως νοσταλγικά 'πισωγυρίσματα.' Το κάθε βήμα που συντελείται προστίθεται πάνω στο άλλο ώστε να ανασυρθούν όψεις του χώρου που συμβάλλουν στην καλύτερη κατανόηση αυτού που ήταν η Ελεύθερνα. 

Εάν ο Νίκος Σταμπολίδης κομίζει το υπόδειγμα του 'δώρου,' τότε, δεν παύει να αυτο-προσδιορίζεται και ως 'προνομιούχος' για όσα κατάφερε να βιώσει. Ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος στο κείμενο του που φέρει τον τίτλο 'Πέτρες-κόκκαλα-ρίζες,' υπογραμμίζει πως «καθεμιά απ' αυτές και καθένας με τη φωνή του κι όλοι κι όλα συναντημένα στην ίδια ανάγκη να ειπωθούν και κατά κάποιο τρόπο να μείνουν».

 Είναι και η δυνατότητα της διατήρησης, της κοινοποίησης της δόκιμης αρχαιολογικής επιστημοσύνης και των αποτελεσμάτων της που ωθούν τον αρχαιολόγο στο να 'γράψει.' Ένας από τους συντελεστές της έκδοσης, ο Βαγγέλης Χρόνης επισημαίνει πως «μέσα από τον τόμο, συστήνουμε στο κοινό την Ελεύθερνα, αναδεικνύοντας το μεγάλο αρχαιολογικό πάρκο και το μουσείο εντός του αρχαιολογικού χώρου, καθώς και επιμέρους εκθέματα, με επιστημονική πληρότητα και αισθητική αρτιότητα, καλώντας παράλληλα τον αναγνώστη να σκεφθεί και να προσεγγίσει διαχρονικώς καλλιτεχνικά ανθρώπινα θέματα». 

Ο χρόνος και δη ο ιστορικός χρόνος εναλλάσσεται με μορφές, με αγγεία και με πτώσεις από τον βωμό του ισχυρού. Ο αρχαιολογικός χώρος αναδύεται σε κοινή θέα ‘από τα κάτω.’  Ο τόμος για την αρχαία Ελεύθερνα, εδράζεται στις παλαιότερες εκδοτικές προσπάθειες αντίστοιχου περιεχομένου, με τον Νίκο Σταμπολίδη να συμπυκνώνει το περίγραμμα (και όχι μόνο) των ανασκαφικών εργασιών. Και αυτός ο τόμος συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση του αρχαιολογικού-μουσειολογικού ‘χάρτη’ της χώρας, αποτελώντας ψηφίδα ενός ευρύτερου μωσαϊκού που κατασκευάζεται εδώ και αρκετά χρόνια σε επιμέλεια του Ιδρύματος ‘Ιωάννης Σ. Λάτσης’ και της ‘Lamda Development.’

 

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ